Murarki – opis gatunku, hodowla, jak przyciągnąć do ogrodu?

Murarka ogrodowa to samotna pszczoła, która do założenia gniazda potrzebuje rurek o średnicy 7–8 mm oraz dostępu do wilgotnej gliny. Jej hodowla sprowadza się do wystawienia odpowiedniego domku i zapewnienia spokoju podczas rozwoju larw. Jak dokładnie wygląda jej cykl życiowy i w jaki sposób przygotować bezpieczne schronienie? Oto kompletny przewodnik.

Jak wygląda murarka ogrodowa?

Murarka ogrodowa (Osmia bicornis) należy do rodziny miesierkowatych i jest pszczołą samotną o wyraźnym dymorfizmie płciowym. Osiągająca długość 10–12 mm samica jest zawsze większa od samca, który mierzy od 8 do 10 mm. Na głowie samicy znajdują się czarne włoski, podczas gdy u samca są one jasnożółte, a jego czułki są proporcjonalnie dłuższe. Charakterystycznym szczegółem budowy są dwa guzki obecne na nadustku samicy.

Najbardziej rzucającą się w oczy cechą jest ruda szczoteczka na spodzie odwłoka. Murarka ogrodowa to tzw. brzuchozbieraczka, co oznacza, że gromadzi pyłek właśnie na tej szczoteczce, a nie na odnóżach, jak czynią to pszczoły miodne. Zasięg jej naturalnego występowania obejmuje środkową i południową Europę, a w całej Polsce uznaje się ją za gatunek pospolity, który zasiedla ogrody, łąki i sady. Według czerwonej listy pszczół Europy gatunek ten ma status najmniejszej troski.

Cykl życiowy murarek w ciągu roku

Dorosłe osobniki pojawiają się wczesną wiosną, gdy temperatura w dzień zaczyna sięgać około 15°C. Jako pierwsze z kokonów wygryzają się samce, a po 7–10 dniach dołączają do nich samice. Po zapłodnieniu każda samica samodzielnie przystępuje do budowy gniazda, nie tworząc żadnej społeczności z innymi osobnikami. Cały rozwój larwalny zostaje zakończony mniej więcej we wrześniu, po czym zimuje postać dorosła zamknięta w kokonie.

Diapauza zimowa jest dla tego gatunku obowiązkowa – w polskim klimacie trwa od września do marca, a owady są zdolne przetrwać spadki temperatury nawet poniżej –20 °C.

Zachowania godowe

Samce czekają na dziewicze samice w rejonie gniazd lub kwitnących roślin. Każdy z nich kontroluje niewielki obszar o powierzchni od kilku do kilkudziesięciu metrów kwadratowych, jednak nie broni go agresywnie przed rywalami. Gdy dochodzi do konkurencji o tę samą samicę, samce po prostu przepychają się, próbując zająć pozycję na jej grzbiecie. Rytuał poprzedzający kopulację obejmuje wibrowanie mięśniami tułowia, pocieranie czułkami o czułka partnerki i przednimi nogami o jej oczy.

W przeciwieństwie do pszczoły miodnej samce murarki ogrodowej mogą kopulować z kilkoma samicami, natomiast samice najprawdopodobniej robią to tylko raz. O wyborze partnera decyduje zestaw czynników, takich jak zachowanie samca, jego zapach, rozmiar ciała i stopień pokrewieństwa. Ta selektywność wpływa na kondycję całej populacji w kolejnych sezonach.

Budowa gniazda i rozwój larw

Murarka ogrodowa nie drąży własnych kanałów – wykorzystuje istniejące podłużne szczeliny, takie jak puste łodygi roślin, pęknięcia pod korą czy opuszczone tunele po larwach chrząszczy. Optymalna średnica takiego gniazda wynosi 7–8 mm. Pierwszym krokiem po znalezieniu odpowiedniego miejsca jest wykonanie przegrody z wilgotnej gliny, a dopiero potem samica zaczyna gromadzić pyłek. Na uformowaną kulę pyłkową o masie około 200 mg składa jedno jajo, po czym wznosi kolejną ściankę, zamykając komorę.

W zależności od długości rurki w gnieździe może powstać od kilku do kilkunastu takich izb. Larwa po wykluciu odżywia się zgromadzonym zapasem, a po jego wyczerpaniu przędzie kokon, w którym się przepoczwarcza. Co ciekawe, pierwsza komórka od strony wlotu często pozostaje pusta – pełni funkcję przedsionka, który buforuje zmiany temperatury i utrudnia dostęp pasożytom. Wielkość dorosłego osobnika zależy bezpośrednio od ilości pokarmu zjedzonego w stadium larwalnym.

Jak przyciągnąć murarki do ogrodu?

Podstawą jest ustawienie domku w słonecznym i osłoniętym od wiatru miejscu, najlepiej z wystawą południową lub południowo-wschodnią. Bezpośrednie sąsiedztwo źródła wilgotnej gliny lub piasku znacząco zwiększa prawdopodobieństwo zasiedlenia, gdyż samice potrzebują tego surowca do budowy przegród. Warto też zadbać, by w promieniu 100–200 metrów od gniazda nie rosły topole, dęby ani orzechy włoskie, ponieważ są to drzewa wiatropylne, które silnie konkurują o uwagę pszczół i odciągają je od upraw.

Jeśli zależy Ci na szybkim efekcie, możesz wczesną wiosną nabyć uśpione kokony w sklepie ogrodniczym i umieścić je tuż obok przygotowanego domku. Pszczoły zapamiętają to miejsce i przywiążą się do niego. Pamiętaj jednak, że murarki nie bronią gniazda – nie masz powodów do obaw nawet wtedy, gdy stoisz blisko. Są pozbawione żądła zadziorowego, a ich spokojny charakter sprawia, że znakomicie sprawdzają się w ogrodach odwiedzanych przez dzieci.

Jak zbudować domek dla murarek?

Do budowy domku użyj trzcinowych rurek o średnicy wewnętrznej 6–8 mm i długości od 15 do 25 cm. Każda z nich musi być z jednej strony trwale zaślepiona – murarki nigdy nie zasiedlą tunelu przelotowego. Rurki umieść w obudowie chroniącej przed deszczem, zwracając uwagę, by krawędzie wlotów były idealnie gładkie. Ostre zadziory potrafią uszkodzić delikatne skrzydła owadów. Najwyższą skuteczność, sięgającą 98% zasiedlenia, daje właśnie trzcina, choć niektórzy stosują również łodygi roślin baldaszkowatych lub drewniane bloczki z nawierconymi otworami.

Front domku zabezpiecz siatką o oczkach około 1 × 1 cm – to bariera dla dzięciołów i sikorek, które chętnie wyjadają larwy. Domek wystaw w ogrodzie pod koniec marca, zanim temperatura na dobre przekroczy 15°C. Otwarte wyloty rurek skieruj na wschód, zachód lub południe, tak by słońce ogrzewało wnętrze w godzinach porannych. Pionowe lub skośne ułożenie rurek również jest akceptowane, pod warunkiem zachowania odpowiedniej średnicy.

Zimowanie i ochrona przed pasożytami

Zasiedlone rurki warto pozostawić w spokoju aż do połowy września. Wstrząsy w czasie transportu mogą spowodować odpadanie larw od pokarmu i ich masowe zamieranie. Gdy minie okres żerowania, przenieś domek do chłodnego, nieogrzewanego pomieszczenia – dobrze izolowanego styropianem, który zabezpiecza przed gwałtownymi spadkami temperatury. Odpowiednia jest również ziemna piwnica lub przechowalnia owoców z wyłączeniem tej z kontrolowaną atmosferą.

Przechowywanie kokonów w ogrzewanych budynkach grozi ich wysychaniem i przedwczesnym wygryzaniem się pszczół wskutek przyspieszonego metabolizmu, który zużywa zapasy ciała tłuszczowego.

Opcjonalnie, w grudniu lub styczniu, możesz ostrożnie rozłupywać rurki i wydobywać kokony. Selekcja polega na odrzuceniu tych z okrągłymi otworami – śladami po pasożytach – oraz komórek wypełnionych brunatnymi skupiskami roztoczy. Czyste, zdrowe oprzędy umieszcza się w tekturowych pudełkach warstwą nieprzekraczającą kilku centymetrów grubości. Zbyt wysoki nasyp powoduje wzrost temperatury wewnątrz i może pobudzić owady do przedwczesnego wyjścia.

Główni wrogowie w gnieździe

W komorach lęgowych rozwija się wiele organizmów zagrażających murarkom. Do kleptopasożytów zalicza się muchówkę Cacoxenus indagator oraz roztocza Chaetodactylus osmiae, które namnażają się na zgromadzonym pyłku, pozbawiając larwy pożywienia. Z kolei błonkówka złotolitka ognista podrzuca swoje jaja do gotowych już komór. Wśród drapieżników największe szkody wyrządza barciel pszczołowiec – jego larwa po opróżnieniu jednej komory przegryza się do kolejnych.

Pasożytnicze błonkówki, takie jak Melittobia acasta czy Monodontomerus obscurus, atakują bezpośrednio rozwijające się pszczoły. Samice Monodontomerus odnajdują gniazda gospodarza prawdopodobnie dzięki sygnałom zapachowym wydzielanym przez kokony i materiał budowlany. Im dłużej samica murarki przebywa poza gniazdem w trakcie zbierania pokarmu, tym większe ryzyko, że do środka wniknie nieproszony gość. Z tego powodu mniejsze i starsze osobniki – które wolniej gromadzą pyłek – produkują proporcjonalnie więcej mało wymagających synów zamiast wymagających większych zapasów córek.

Jaki wpływ mają murarki na zapylanie upraw?

Pod względem efektywności zapylania trudno znaleźć dla nich konkurencję w przydomowym ogrodzie. Pojedyncza samica, aby zaopatrzyć tylko jedną komórkę lęgową, musi odwiedzić około 1200 kwiatów. W ciągu całego życia jedna murarka potrafi zapylić tyle kwiatów, ile sto pszczół miodnych. Dotyczy to zarówno upraw polowych, jak i roślin pod osłonami – w tunelach czy szklarniach pracują równie wydajnie.

Ich wczesnowiosenna aktywność ma szczególne znaczenie dla sadów: zaczynają loty, gdy kwitną jabłonie, grusze, czereśnie i porzeczki, a wiele innych zapylaczy jeszcze pozostaje w uśpieniu. Do obsadzenia hektara sadu jabłoniowego potrzebujesz około 500–600 samic. Dla wiśni i czereśni ta liczba rośnie do około 2500 osobników na tym samym areale. Rośliny, które murarki wyjątkowo chętnie odwiedzają, to również maliny, truskawki, jeżyny, a z upraw rolniczych – rzepak i wyka.

Pokarm i ulubione rośliny

Murarka ogrodowa jest gatunkiem polilektycznym, co oznacza, że potrafi korzystać z pyłku i nektaru wielu różnych roślin. Mimo tej szerokiej tolerancji badania wskazują, że lokalne populacje często skupiają się na wąskiej grupie gatunków dostępnych akurat w pobliżu gniazda. Podstawę diety larw stanowi pyłek zmieszany z nektarem, uformowany przez samicę w zwartą kulę wewnątrz każdej komory. Dorosłe osobniki również żywią się nektarem i pyłkiem, uzupełniając energię niezbędną do lotów i budowy.

Szczególnie atrakcyjne dla murarek są wierzby – jedne z najwcześniejszych roślin pyłkodajnych. To właśnie tu może dochodzić do pewnej konkurencji pokarmowej z pszczołą miodną, dla której pyłek wierzby jest kluczowym surowcem w okresie rozwoju wiosennego. Murarki zbierają go jednak szybciej od swoich bardziej znanych kuzynek. Mimo to praktyka pokazuje, że wielu pszczelarzy z powodzeniem hoduje oba gatunki równocześnie, czerpiąc korzyści zarówno z zapylania, jak i ze zbiorów miodu.